Halka açık DNA testleri büyük ilgi görüyor. Türkiye’de de yüz binlerce kişi bu teste başvurdu. Bunlar arasında biyolojik ebeveynlerini bilmeyenler, yani “X altında doğanlar” olarak adlandırılanlar da var.
Bu metin, yukarıdaki haberin transkripsiyonunun bir bölümüne karşılık gelir. Tamamını izlemek için videoya tıklayın.
Mehmet, Anadolu’nun derinliklerinden gelen bir ailenin çocuğu. Ailesi nesiller boyu bu bölgede yaşıyor. Kökenleri hiç şüphe yol açmamış. “Gerçekten kendimi Türk olarak görüyordum ve kökenimde Alman izleri olduğuna inanırdım”, diyor Mehmet. Ancak 2021’de arkadaşlarının hediye ettiği bir DNA testi, onun inançlarını sarsıyor. Kökenlerinin beklediğinden daha uzak olduğunu öğreniyor. “%100 Avrupalı, %42,4 Avrupa Merkezî, ardından %29,3 İtalya, şaşırtıcı ama hoş, ve %28,3 Büyük Britanya”, genç adam için ayrıntılı bir tablo halinde ortaya çıkıyor. Beklenmedik kökenler ve üzerinde düşünmeye zorlayan diğer sonuçlar… Mehmet gerçekten ikna olmuş değil. “Bana 0,1 % Brezilya veya 0,3 % Ashkenazi Yahudi çıktığını söylediklerinde, kafam karışıyor. İlk düşündüğüm şey, testin bozuk olduğudur”, diye ekliyor.
Türkiye’de yasal durum
Hobi amaçlı DNA testleri Türkiye’de sıkı bir şekilde düzenlenmemiş olsa da, genetik incelemeler çoğu zaman tıbbi amaçlar veya bilimsel araştırmalar için kullanılıyor. Kanunlar ve düzenlemeler, kişisel verilerin korunması bağlamında genetik verilerin özel nitelikte veri olarak ele alınmasını öngörüyor. Bu nedenle bireylerin kendi verilerini talep etme, saklama ve paylaşma konularında açık rızası ve güvenlik protokolleri önemli hale geliyor. Türkiye’de de özel laboratuvarlar ve bazı uluslararası şirketler aracılığıyla DNA testleri giderek daha erişilebilir hale geldi. Ancak test sonuçlarının kişisel sağlık ve aile bağları açısından taşıdığı riskler ve potansiyel sonuçlar konusunda dikkatli olmak gerekiyor.
ABD’de ise bu testler herhangi bir sorun oluşturmuyor. Laboratuvarların çoğu, müşterilerine bu testleri tıbbi veya bilimsel avantajlar için sunduğunu belirtirken, bazı durumlarda hastalık riskleri hakkında uyarılar da yapıyor. “Hastalık risklerini öğrenmek, hayat kurtarabilir. Genetik imzadan kanser riski ortaya çıkarsa, bu erken önlemler için bir fırsat olur. Tamamıyla DNA dizileme, tıbbi araştırmayı ilerletir” diyor Ted Karkus, ProPhase Labs’in CEO’su ve başkanı.
Aile üyelerini bulmak
DNA testleri, ailesinin bilinmeyen fertlerini de ortaya çıkarabiliyor. Testin alıcı örneği laboratuvarın dijital veritabanına giriliyor ve yüz binlerce başka DNA ile karşılaştırılıyor. İki DNA diziliminin birbirine yakın olması durumunda akrabalık bağlantısı kuvvetle muhtemel olarak değerlendiriliyor. Türkiye’de bu teknoloji, biyolojik ebeveynlerini bilmediğini söyleyen kişiler tarafından kullanılıyor. Örneğin Seher adını kullanan bir kadının biyolojik ebeveynlerini bilmediğini düşünelim. “Bir kişi için nüfus kâğıdında bir adınız olabilir; kökeninizi bilmedikçe kim olduğunuzu bilemezsiniz. Karanlıkta yaşarsınız” diyor Seher.
Beş yıl önce bu adım ona dokundu. Testi, uzaktaki bir kuzenle uyuşma buldu. Uzun süren araştırmaların ardından ağaç gibi büyüyen soyağacını yeniden kurdu ve biyolojik annesinin izine ulaştı. “Çok kararsız kaldım. Sadece Ağustos 2021’de alıcısına ulaşması için kendisine mektupla güvenli bir şekilde ulaşmaya karar verdim. O zamandan beri bir cevap alamadım” diye üzgünce anlatıyor Seher.
Şu anda anneden gelecek bir işaret bekliyor. Tesadüf gibi görünen bir anda, test sayesinde daha sonra yarı kardeşi ve yarı kız kardeşini buluyor; onlar ona biyolojik babasının kim olduğunu anlatıyorlar ve bu bilgiyle yüzleşiyor. Babasının ölüsü olduğu bilinen bir fotoğrafı gördüğünde kalbi yeniden hızla atıyor. “Fotoğrafını bana gönderdiklerinde ve ekrana yansıdığında, hayatımda ilk kez birine benzediğimi gördüğüm o an tekrar kalbim küt küt attı” diyor kadın. Yeni kardeşliğiyle, kaybettikleri zamanı telâfi etmeye çalışıyor. Türkiye’de de bu tür genetik ya da genealogik testleri yapan milyonlarca kişi olduğu iddia ediliyor; kalıtsal bağlar ve kimlik arayışı, bugün birçok kişinin hayatında önemli bir yer tutuyor.
